Het Weltmuseum Wien ligt in de Neue Hofburg in Wenen. Het museum heeft een grote collectie die bestaat uit kunst en historische voorwerpen uit onder andere Afrika, Azië, Amerika en Oceanië.
Het ontstaan van het Weltmuseum Wien
De geschiedenis van het Weltmuseum Wien begint al in de 16e eeuw. Aartshertog Ferdinand II van Tirol verzamelde in Schloss Ambras bij Innsbruck bijzondere voorwerpen uit verschillende delen van de wereld. Zulke verzamelingen waren in die tijd populair bij Europese vorsten. Ze werden ook wel rariteitenkabinetten of Wunderkammern genoemd.
In de eeuwen daarna groeide de verzameling verder. Een belangrijke stap volgde in 1806. Keizer Frans I kocht op een veiling in Londen meer dan 200 voorwerpen uit Oceanië en Noord-Amerika. Deze waren verzameld tijdens de beroemde ontdekkingsreizen van James Cook. In 1817 stuurde de keizer bovendien een wetenschappelijke expeditie naar Brazilië. Ook daarvan kwamen veel voorwerpen naar Wenen.
Ook de Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand speelde een belangrijke rol. Tijdens zijn wereldreis van 1892 en 1893 verzamelde hij duizenden voorwerpen. Zijn collectie werd vanaf 1912 tentoongesteld in de Neue Hofburg, waar tegenwoordig het Weltmuseum Wien is gevestigd.
Na de Eerste Wereldoorlog werden verschillende verzamelingen samengevoegd. In 1928 opende het Museum für Völkerkunde. In 2013 kreeg het de naam Weltmuseum Wien. Na een grote vernieuwing werd de vaste tentoonstelling in 2017 opnieuw geopend.
Een deel van de collectie van het Weltmuseum Wien werd verzameld tijdens de koloniale periode. Niet alle voorwerpen kwamen onder eerlijke of vrijwillige omstandigheden naar Europa. Daarom onderzoekt het museum tegenwoordig de herkomst van de collectie. Voorwerpen waarvan blijkt dat ze door roof of onder ongelijke omstandigheden zijn verkregen, kunnen worden teruggegeven aan het land of de gemeenschap van herkomst.
De Lichthal van het Weltmuseum Wien
Een van de mooiste ruimtes van het Weltmuseum Wien is de grote Lichthal of zuilenhal. De ruimte maakt deel uit van de Neue Burg, die vanaf 1881 werd gebouwd als uitbreiding van de Hofburg. Het gebouw was oorspronkelijk bedoeld voor de keizerlijke familie, maar werd nooit helemaal voltooid. De indrukwekkende hal met hoge zuilen en veel marmer laat nog goed zien hoe groot en luxe de plannen van de Habsburgers waren. Tegenwoordig vormt de hal het centrale hart van het Weltmuseum Wien.
De verentooi van Montezuma
Terwijl ik in 2019 bezig was met mijn wereldreis door Zuid-Amerika, kwam ik het verhaal tegen van de Azteekse verentooi van Montezuma uit Mexico. De verentooi werd rond 1515 gemaakt en bestaat uit honderden veren, waaronder lange groene veren van de quetzal vogel. Daarnaast is hij versierd met meer dan duizend kleine gouden plaatjes. Voor de Azteken waren zulke veren zeer kostbaar.
De verentooi is tegenwoordig extra bijzonder omdat het de enige bewaard gebleven Meso-Amerikaanse verentooi van dit type is. Ik wist toen al, ik moet en zal deze tooi een keer zien. En zes jaar later was het eindelijk zover!
De verentooi staat vaak bekend als de verentooi of kroon van Montezuma II, de Azteekse heerser die regeerde toen de Spanjaarden onder leiding van Hernán Cortés Mexico binnenvielen. Toch bestaat er geen bewijs dat de verentooi werkelijk van Moctezuma was. Volgens het Weltmuseum is het zelfs waarschijnlijker dat het een hoofdtooi van een priester was. Dergelijke hoofdtooien werden in Meso-Amerika gebruikt door onder andere heersers en priesters.
Ook is niet bekend hoe de verentooi van Mexico naar Europa kwam. Na de Spaanse verovering van het Azteekse Rijk tussen 1519 en 1521 werden veel kostbare voorwerpen naar Europa gebracht. De verentooi komt echter niet herkenbaar voor op de bewaard gebleven lijsten van deze voorwerpen.
We weten wel dat hij in 1596 in Europa was. In dat jaar werd hij vermeld in een inventaris van de verzameling van aartshertog Ferdinand II van Tirol in Schloss Ambras bij Innsbruck. Opvallend genoeg wist men toen niet precies wat het voorwerp was. Het werd omschreven als een soort ‘Moorse hoed’ met lange groene en gouden veren. In het begin van de 19e eeuw kwam de verentooi naar Wenen en uiteindelijk belandde hij in het huidige Weltmuseum.
Mexico heeft zich in het verleden ingezet om het voorwerp terug naar Mexico te krijgen. Het probleem is dat de ruim 500 jaar oude veren extreem kwetsbaar zijn. Mexicaanse en Oostenrijkse onderzoekers concludeerden na gezamenlijk onderzoek dat de trillingen tijdens vervoer ernstige schade zouden kunnen veroorzaken. Daarom blijft de verentooi voorlopig in Wenen.
De Keizerlijke Wapen- en Harnaskamer
In hetzelfde gebouw als het Weltmuseum vind je de Keizerlijke Wapen- en Harnaskamer. Hier staan honderden historische harnassen en wapens, vooral uit de 15e, 16e en 17e eeuw. Je ziet zelfs paarden die volledig met een harnas zijn uitgerust. Veel harnassen behoorden toe aan leden van de Habsburgse familie en andere Europese vorsten. Ze werden gebruikt tijdens gevechten en toernooien, maar ook bij belangrijke gebeurtenissen zoals kroningen en huwelijken. Een rijk versierd harnas was bovendien een manier om rijkdom en macht te laten zien.
Een harnas met een metalen rok
Een opvallend voorwerp in de Keizerlijke Wapen- en Harnaskamer is dit kostuumharnas uit ongeveer 1526. Het werd waarschijnlijk gemaakt voor Albrecht van Brandenburg ter gelegenheid van zijn huwelijk met Dorothea van Denemarken. Bijzonder is de grote geplooide rok. De maker probeerde hiermee kleding van stof na te maken in staal. Ook de bijzondere maskerhelm maakte het harnas geschikt voor indrukwekkende feesten en optochten. Het complete harnas weegt bijna 34 kilo.
Harnassen uit de renaissance
In de Keizerlijke Wapen- en Harnaskamer staan complete harnassen uit de renaissance. Ze moesten het lichaam tijdens gevechten en toernooien beschermen, maar waren ook een teken van rijkdom en macht. De vorm volgde zelfs de mode van die tijd. Brede schouders, een smalle taille en een bolle borst moesten de drager sterk en indrukwekkend laten lijken. Veel harnassen werden speciaal op maat gemaakt voor leden van de adel en de keizerlijke familie.
Kinderharnassen
Ook jonge prinsen kregen vroeger een eigen harnas. Deze kinderharnassen werden speciaal op maat gemaakt en waren meestal niet bedoeld voor echte gevechten. Kinderen uit vorstelijke families leerden wel al jong paardrijden en omgaan met wapens. Daarnaast was een mooi harnas een belangrijk statussymbool. Het liet de rijkdom en macht van de familie zien. Omdat kinderen snel groeiden, konden ze hun kostbare harnas vaak maar korte tijd dragen.
Hoewel kinderen snel uit het harnas groeiden werd er toch een behoorlijke smak geld voor neergelegd. Wat je tegenwoordig voor een sportauto betaald, laten we zeggen een Ferrari, zo duur kostte destijds een harnas.
Een harnas dat eruitziet als kleding
Dit bijzondere harnas werd in 1523 gemaakt voor Wilhelm von Rogendorf, een belangrijke militair in dienst van de Habsburgers. De maker liet zich inspireren door de opvallende kleding van Duitse Landsknechten. De grote mouwen, plooien en versieringen lijken van stof te zijn, maar zijn volledig gemaakt van staal. Het rijk versierde harnas was vooral bedoeld om indruk te maken tijdens parades en andere belangrijke gelegenheden. Het laat mooi zien dat een harnas in de renaissance niet alleen bescherming bood, maar ook een teken van rijkdom en status was.
Waarom zien de helmen eruit als gezichten?
De helmen van een harnas moesten het gezicht zo goed mogelijk beschermen. Daarom bleef er vaak alleen een smalle opening over om doorheen te kijken. Kleine gaatjes zorgden ervoor dat de drager kon ademen. In de renaissance maakten wapensmeden van zo’n helm ook een kunstwerk. Ze gaven het vizier soms de vorm van een menselijk gezicht en versierden het staal met plooien en andere details. Een kostbaar harnas bood dus niet alleen bescherming, maar moest de eigenaar ook machtig en indrukwekkend laten lijken.
Van Brazilië naar het Weltmuseum Wien
Een belangrijk deel van de collectie van het Weltmuseum Wien komt uit Brazilië. Het verhaal achter deze verzameling begint in 1817. In dat jaar vertrok aartshertogin Leopoldine, dochter van keizer Frans I van Oostenrijk, naar Brazilië. Ze zou daar trouwen met de Portugese kroonprins Dom Pedro, die later keizer Pedro I van Brazilië werd. Het huwelijk paste bij de politiek van de Habsburgers, die hun invloed graag uitbreidden door huwelijken met andere vorstenhuizen.
Met Leopoldine reisde ook een groep Oostenrijkse wetenschappers naar Brazilië. Zij onderzochten de planten, dieren en bevolking van het land. Een van hen was de zoöloog Johann Natterer. Hij raakte zo geïnteresseerd in Brazilië dat hij er maar liefst 18 jaar bleef. Tijdens zijn reizen verzamelde hij veel voorwerpen van inheemse volken. Deze werden naar Wenen gestuurd.
De verzameling van Natterer bestaat uit 2.147 geregistreerde objecten en is volgens het Weltmuseum de belangrijkste etnografische verzameling ter wereld over de inheemse bevolking van Brazilië aan het begin van de 19e eeuw. Je vindt er voorwerpen van verschillende volken, waaronder de Munduruku, van wie ook de bijzondere hoofdtrofee en verenvoorwerpen in het museum afkomstig zijn
Hoofdtrofee van de Munduruku
Dit bijzondere voorwerp komt van de Munduruku, een inheems volk uit het Amazonegebied van Brazilië. In het verleden namen Munduruku-krijgers tijdens oorlogen de hoofden van verslagen vijanden mee als trofee. Deze hoofden stonden symbool voor macht en speelden een belangrijke rol tijdens rituelen. De hoofdtrofee werd bewerkt en versierd met onder andere veren en koorden. Tijdens speciale ceremonies droegen de krijgers feestelijke kleding met veren. De trofee had voor de Munduruku niet alleen te maken met oorlog, maar ook met kracht en de gemeenschap.
Onderdeel van een Māori-oorlogskano
Dit rijk versierde houten voorwerp uit 1879 vormde de achtersteven van een Māori-oorlogskano uit Nieuw-Zeeland. Onderaan staat een beschermende figuur, een kaitiaki. Deze moest ervoor zorgen dat de kano veilig en succesvol kon reizen. In het houtsnijwerk zijn ook gezichten van watergeesten verwerkt, met ogen van glanzend parelmoer. Zij vormden volgens het Māori-geloof een verbinding tussen de wereld van de mensen en die van de goden.
Verenhoofdtooi uit Noord-Amerika
Deze verenhoofdtooi werd rond 1990 gemaakt in Florida. Opvallend is dat dit soort hoofdtooien daar vroeger helemaal niet werden gedragen. Ze waren oorspronkelijk vooral verbonden met bepaalde inheemse volken van de Great Plains. In de 20e eeuw werd de verenhoofdtooi wereldwijd een algemeen symbool voor de oorspronkelijke bevolking van Noord-Amerika. Ook onder inheemse volken zelf kreeg de hoofdtooi een bredere betekenis. Hij werd steeds minder verbonden met oorlog en juist meer met leiderschap en gezag.
Kunst uit het Koninkrijk Benin
In het Weltmuseum vind je bijzondere kunstvoorwerpen uit het historische Koninkrijk Benin, dat lag in het huidige Nigeria. Dit messing voorwerp uit de 16e of 17e eeuw stelt waarschijnlijk Oba Ozolua voor, een machtige koning en krijger. Veel kunstvoorwerpen uit Benin kwamen na de Britse aanval op Benin City in 1897 in Europa terecht. Britse soldaten plunderden het koninklijk paleis en namen duizenden voorwerpen mee. Een deel werd later verkocht aan musea en verzamelaars. Tegenwoordig wordt daarom veel onderzoek gedaan naar de herkomst van deze kunst en naar de teruggave ervan aan Nigeria.
Gedenkhoofden van de koningen van Benin
Deze bijzondere hoofden komen uit het historische Koninkrijk Benin, in het huidige Nigeria. Ze stellen overleden koningen voor en stonden op speciale voorouderaltaren in het koninklijk paleis. De hoofden zijn gemaakt van messing en tonen de Oba met zijn koninklijke hoofdtooi. Sommige hoofden dienden ook als standaard voor een rijk versierde olifantenslagtand. De voorouderaltaren waren belangrijk om overleden koningen te eren en speelden een rol in de macht en tradities van het koningshuis. Veel kunst uit het paleis werd na de Britse plundering van Benin City in 1897 naar Europa gebracht.
Moderne kunst uit het Koninkrijk Benin
Niet alle Benin-kunst in het Weltmuseum is eeuwenoud. Deze messing bustes van een koning en koningin zijn in 2005/2006 gemaakt in Benin City. Ze stellen geen specifieke personen voor, maar zijn geïdealiseerde afbeeldingen van een Oba en een van zijn vrouwen. Opvallend is dat koninginnen vóór 1897 niet op deze manier werden afgebeeld. Dit soort beelden is mede beïnvloed door Europese beeldhouwkunst en wordt tegenwoordig onder andere gebruikt om overleden personen te herdenken. Zo laat het museum zien dat de beroemde kunsttraditie van Benin nog altijd voortleeft.
Poolkleding voor een Oostenrijkse expeditie
Deze warme kleding werd vóór 1882 in Oostenrijk gemaakt voor de Oostenrijkse Jan Mayen-expeditie naar het Noord-Atlantische gebied. De makers gebruikten traditionele kleding van Inuit als voorbeeld. Ook kregen ze hulp van Heinrich Klutschak, die ongeveer twee jaar onder Inuit had geleefd en veel had geleerd over hun kleding. De expeditiekleding werd gemaakt van rendierhuid, dat zelfs bij extreme kou soepel blijft. Het is een mooi voorbeeld van hoe Europese ontdekkingsreizigers kennis van inheemse volken gebruikten om in het poolgebied te kunnen overleven.
Hawaïaanse mantel van veren
Een bijzonder voorwerp in het Weltmuseum is deze Hawaïaanse verenmantel. Zulke mantels werden gedragen door belangrijke leiders en waren een teken van macht en hoge status. De veren werden zorgvuldig vastgemaakt aan een netwerk van plantenvezels. Vooral rode en gele veren waren kostbaar. Voor één mantel waren soms veren van duizenden vogels nodig. De mantels waren niet alleen mooi, maar hadden ook een belangrijke ceremoniële en spirituele betekenis.
Interactieve installatie. Wie draagt de broek?